Je weet niet hoe je werk eruit gaat zien. Met dit bericht van 13 maart 2017 vertelde de onderbouw van De Holsthoek over kunst waarbij het toeval een rol speelt. Bij de meeste tekeningen bepaal je zelf wat er op het papier komt. Maar er zijn ook technieken waarbij je van tevoren niet precies weet wat het resultaat wordt. Dat maakt het spannend, en het levert vaak verrassende kunstwerken op.
Wat is een toevalstechniek?
Bij een toevalstechniek zet je iets in gang, en laat je het verf, de inkt of het papier zelf het werk doen. Je bepaalt wel de kleuren en de manier van werken, maar niet precies waar elke vlek of lijn terechtkomt. Het resultaat is daardoor iedere keer anders. Twee kinderen die dezelfde techniek gebruiken, maken toch twee totaal verschillende kunstwerken.
Een paar voorbeelden
Er zijn veel toevalstechnieken die geschikt zijn voor kinderen. Bij een vouwschildering doe je verf op één helft van een vel, vouw je het dicht en vouw je het weer open: er ontstaat een spiegelbeeld. Bij blaasschilderen blaas je met een rietje een druppel ecoline over het papier, zodat er grillige lijnen ontstaan. En bij knikkerverven rol je een knikker door verf over een vel in een doos. Steeds weet je pas achteraf hoe het eruitziet.
Het proces telt
Bij toevalskunst gaat het niet om een vooraf bedacht eindresultaat, maar om het proces. Kinderen ontdekken wat er gebeurt als verf over het papier loopt, als kleuren in elkaar overlopen of als je harder of zachter blaast. Ze leren kijken naar wat er ontstaat, en ze leren dat iets wat niet gepland was, toch mooi kan zijn. Dat is voor jonge kinderen een waardevolle ervaring.
Kijken en verbeelden
Een vlek of een spiegelbeeld nodigt uit tot fantasie. Wat zie je erin? Een vlinder, een monster, een boom? Veel kinderen gaan na afloop verder met hun toevalswerk: ze tekenen er ogen bij, maken er een dier van of geven het een titel. Zo wordt een toevallig ontstane vorm het begin van een eigen verhaal. Ook dat is een oefening in taal: vertellen wat je ziet en wat je erin herkent.
Kunstenaars en toeval
Ook echte kunstenaars werkten met toeval. De kunstenaar Hans Arp maakte ruim honderd jaar geleden collages waarbij hij papiersnippers liet vallen en ze vastplakte waar ze terechtkwamen. De Amerikaanse schilder Jackson Pollock liet verf van een stok of een blik op grote doeken druipen en spatten. Zo laten kinderen die met toeval werken, zien dat ze op dezelfde manier bezig zijn als bekende kunstenaars.
De vlekken van Rorschach
Ook buiten de kunst werd het toeval gebruikt. De Zwitserse psychiater Hermann Rorschach maakte rond 1920 een reeks inktvlekken op dubbelgevouwen papier, en vroeg mensen wat ze erin zagen. Zo'n vlek lijkt sterk op een vouwschildering van kinderen. Wat de een een vlinder vindt, is voor de ander een vleermuis of een gezicht. Dat laat zien hoe verschillend mensen naar dezelfde vorm kunnen kijken.
Nat in nat
Het bericht verscheen een week na de start van het thema water. Ook water kan een rol spelen bij toevalskunst. Als je eerst het papier nat maakt en er daarna waterverf of ecoline op druppelt, vloeien de kleuren vanzelf uit en in elkaar over. Je weet nooit precies welke vormen en kleurovergangen er ontstaan. Deze nat-in-nattechniek laat kinderen zien hoe water verf meeneemt over het papier.
Kunst in de onderbouw
In de onderbouw van De Holsthoek is er regelmatig aandacht voor kunst. In het voorjaar van 2016 maakte groep 1-2-3 tijdens het project Wonen bijvoorbeeld huizen zoals de kunstenaars Hundertwasser en Paul Klee die maakten, zoals te lezen is in het bericht Project wonen. Zo leren de kinderen al jong dat kunstenaars op heel verschillende manieren werken.
Fijne motoriek
Werken met verf, rietjes, knikkers en kwasten is ook goed voor de fijne motoriek. De kinderen leren hun bewegingen te doseren: niet te hard blazen, de doos voorzichtig kantelen, de verf netjes op de helft van het vel aanbrengen. Die vaardigheden komen later goed van pas, bijvoorbeeld bij het schrijven en knippen.
Iedereen een kunstenaar
Bij toevalskunst bestaat er geen goed of fout. Ieder werk is uniek, en ieder kind kan een mooi resultaat bereiken. Dat past bij onze uitgangspunten: ieder mens is uniek, en we gaan uit van de sterke kanten van ieder kind. Kinderen die het moeilijk vinden om iets na te tekenen, kunnen met een toevalstechniek net zo goed iets bijzonders maken.
Kijken naar elkaars werk
Na afloop is het leuk om samen naar alle kunstwerken te kijken. Omdat ieder werk anders is, valt er veel te ontdekken: welke kleuren zijn er gebruikt, wat zie je erin, en welk werk vind je het meest verrassend? In een combinatiegroep met kinderen van verschillende leeftijden leren de kinderen zo ook van elkaar. Met respect kijken naar het werk van een ander hoort daarbij: respect voor elkaar is een van de dingen die de basis van onze school vormen.
Hulp bij handvaardigheid
Bij werken met verf en ander materiaal is een extra paar handen vaak welkom. In de schoolgids staat het helpen bij de lessen, bijvoorbeeld bij handvaardigheid en koken, als een van de manieren waarop ouders bij de school betrokken zijn. In het schooljaar 2016-2017 werkte er in de onderbouw bovendien een onderwijsassistent, op dinsdag tot en met vrijdag in de ochtenden.
Thuis verder
Probeer thuis eens een vouwschildering. Doe een paar klodders verf op één helft van een vel, vouw het dubbel, wrijf er met de hand over en vouw het weer open. Wat zie je? Laat uw kind er een verhaal bij vertellen of er iets bij tekenen. Zo wordt een toevallige vlek een eigen kunstwerk.